Ekim ayında, radikal sol, arkadaşları ve yoldaşlarının “Mino” diye seslendiği Guglielmo Carchedi’yi, seksen beş yaşında uykusunda kaybettik. O, çağımızın büyük Marksist düşünürlerinden biriydi.
Onunla ilk kez 2007-2009 ekonomik krizinden birkaç yıl sonra, Internationl Socialism dergisi için düzenlediğim ve bu krizin dinamiklerini incelemeyi amaçlayan bir konferansta Londra’da tanıştım. Sabırla ve sakin bir şekilde konuştu, görüşlerini otoriteyle ve Marksist teorinin gücüne olan sarsılmaz bir güvenle ortaya koydu. Sonraki birkaç yıl içinde onu birçok kez daha dinledim, her zaman aynı ölçülü üslupla konuşuyordu. Bazen sunumlarını utangaç bir gülümsemeyle ve Latince “QED”, quod erat demonstrandum: “kanıtlanması gereken şey” diyerek bitirirdi.
Yollarımızın kesişmesi her zaman büyük bir mutluluktu. Çoğu zaman onunla, Carchedi’nin yakın bir kişisel ve entelektüel ilişki kurduğu Michael Roberts ile birlikte karşılaşırdım.
Bu ortaklık son derece uygun bir ortaklıktı. Kendisi de başarılı bir politik iktisatçı olan Roberts, Carchedi’nin teorik inceliğini, potansiyel bir kitleye yönelik keskin bir bakış açısı ve gösteriş yeteneğiyle tamamlıyordu; bu nitelikler Roberts’ın vazgeçilmez bloğunda uzun zamandır açıkça görülüyordu. Roberts için ise Carchedi, diyalektik ve Marksist değer teorisi alanında bir akıl hocasıydı. Birlikte bir dizi makale, derleme bir kitap olan World in Crisis: A Global Analysis of Marx’s Law of Profitability (Dünya Krizde: Marks’ın Kârlılık Yasasının Küresel Bir Analizi) ve ortak yazarlık yaptıkları Capitalism in the Twenty-first Century Through the Prism of Value (Yirmi Birinci Yüzyılda Değer Prizmasından Kapitalizm) adlı bir kitap ürettiler.
Carchedi, nazik ve mütevazı bir adamdı; genç Marksistler ondan tavsiye istediğinde zamanını cömertçe ayırırdı. Konuştuğu kişilerin akademide çalışıp çalışmadığıyla veya benim ilk tanıştığımızda olduğum gibi sadece teoriye susamış solcu militanlar olup olmadığıyla ilgilenmemesi, son derece ferahlatıcıydı. Çalışmalarını sadece bir dizi entelektüel bilmeceye çözüm bulmak olarak değil, işçi sınıfının mücadelesine bir katkı olarak görüyordu.
Yeni nesillerin onun bilgeliğinden yazıları aracılığıyla faydalanmaya devam edebilmesi büyük bir nimettir. Burada, daha geniş bir takdiri hak eden erken dönem katkılarından bazılarına odaklanacağım.
Orta sınıf sorunları
Roberts ile olan yazarlık ortaklığı, Carchedi’nin yeni bir okuyucu kitlesi kazanmasına yardımcı oldu. Bununla birlikte, genç Marksist kuşağı arasında, özellikle orta sınıfın doğası üzerine yaptığı erken dönem sınıf teorisi katkılarının farkında olanların sayısı azdır.
İlk makalelerinden biri olan “Orta sınıfın ekonomik özdeşleşmesi üzerine” başlıklı yazısı, 1975 yılında Economy and Society dergisinde yayımlandı. İkinci bir makale olan “Reproduction of social classes at the level of production relations” (Üretim ilişkileri düzeyinde toplumsal sınıfların yeniden üretimi) ise aynı dergide birkaç sayı sonra yayımlandı. Bu iki makale, On the Economic Identification of Social Classes (Toplumsal Sınıfların İktisadi Tanımlanması Üzerine) adlı kitabın iki bölümünü oluşturacaktı.
Uzun arayışlardan sonra, Kuzey Staffordshire Politeknik’in “stoktan çıkarıldı” diye işaretlediği yıpranmış ikinci el bir kopyayı ele geçirmeyi başardım. Dönemin birçok niş akademik metninde olduğu gibi, matbaacılar baskı kalıplarını elektrikli daktilo çıktısından yapmıştı. Yayıncı Routledge, metnin tıpkıbasımını ancak 2024 yılında tekrar satışa sundu.
Carchedi, çalışmalarını yalnızca bir dizi entelektüel bilmeceye çözüm bulmak olarak değil, işçi sınıfının mücadelesine bir katkı olarak görüyordu.
Carchedi’nin sınıf teorisine katkısı, benzer sorunlarla boğuşan iki yazarın daha iyi bilinen eserlerinin gölgesinde kaldı. Bunlardan ilki, 1975’te İngilizce olarak yayımlanan Contemporary Capitalism (Çağdaş Kapitalizmde Sınıflar) adlı eseriyle Yunan-Fransız Marksist Nicos Poulantzas’tı. İkincisi ise, sınıf teorisine ilk büyük girişimi olan Class, Crisis and the State (Sınıf, Kriz ve Devlet) adlı eseri 1978’de yayımlanan Erik Olin Wright’tı. Bana göre Carchedi’nin yaklaşımı, başlıca rakiplerinin her ikisinden de daha ikna edici bir çözüm sunuyordu.
Yeni orta sınıf, Marksist teori için oldukça çetrefilli bir sorun olmuştur. Karl Marks, kapitalistleri ve işçileri kapitalizm içindeki başlıca çekişen sınıflar olarak görmüştür. Kapitalistleri bu tür toplumların egemenleri, işçileri ise sermayenin egemenliğini devirebilecek ve komünist bir toplum kurma sürecini başlatabilecek potansiyel hasımları olarak değerlendirmiştir.
Marks, dükkân sahipleri veya zanaatkârlar gibi küçük sermaye sahiplerinden ve onların kırsal kesimdeki karşılığı olan köylülerden oluşan hatırı sayılır bir küçük burjuvazinin varlığını kabul ediyordu. Ancak kapitalizm egemen hale geldikçe, Marks’ın ifadesiyle, bu grupların üyelerini “iki kişiye bölecek” ve onları hem kapitalist hem de işçi olarak hareket ederek yeni topluma uyum sağlamaya zorlayacaktı.
Küçük burjuvazinin ortadan kaybolacağını hayal etmek için hiçbir sebep yoktu, ancak uzun zaman dilimleri içinde kapitalist toplumun iki temel sınıfı bu tür grupları bünyesine katmaya başlayabilirdi. Bu, örneğin, bir köylünün ücretli emek kiralamaya ve sömürmeye başlayacak kadar başarılı olması durumunda gerçekleşir. Tersi durum, bir köylü ücretli işçiliğe yönelmeden ve bir kapitalistin elinde sömürüye maruz kalmadan kendini yeniden üretemediğinde de gerçekleşir.
Peki bu durum, modern kapitalizmin yarattığı yeni ara katmanları, örneğin büyük işletmelerin ihtiyaç duyduğu yöneticileri ve denetçileri veya teknisyenleri ve mühendisleri nereye götürdü? Onlar da işçiler gibi ücret karşılığında çalışıyorlardı, ancak rolleri onları ücretli emek kitlesinden ayırıyordu. Bazıları için bu durum, Marksist sınıf yaklaşımının tamamını sorgulattı veya en azından kapitalizmin sınıflarını ayıran çizgileri tanınmayacak kadar bulanıklaştırdı.
Poulantzas, bu sorunu, maddi malların üretiminde yer alan “üretken” işçilere (sermaye için kâr üretenlere) odaklanan, oldukça kısıtlayıcı bir işçi sınıfı anlayışı sunarak çözmeye çalışmıştı. Bu kriterleri karşılamayan herkesi (hizmet sektörü çalışanları, dolaşım alanında çalışanlar, vb.) ekonomik konumları temelinde “yeni bir küçük burjuvazi”ye dahil etti. Buna, yöneticileri de bu yeni sınıfa dahil etmesine olanak tanıyan “politik” kriterler ve zihin emekçilerini de eklemesine olanak tanıyan “ideolojik” kriterler ekledi.
Wright’ın şikâyet ettiği gibi, Poulantzas’ın yaklaşımı, o dönemdeki ABD işgücünün yaklaşık yüzde 70’ini, çoğu ideoloji ve siyaset temelinde, küçük burjuva sınıfına sokacaktı. Örneğin öğretmenleri veya hemşireleri küçük burjuva olarak görmek, günümüz gerçekliğiyle özellikle uyumsuz görünüyor: Bu gruplar açıkça sermayenin aşağılayıcı gücüne maruz kalıyor ve genellikle işyeri mücadelesinin ön saflarında yer alıyorlar.
Yeni orta sınıf, Marksist teori için çetrefilli bir sorun olmuştur.
Wright’ın kendi alternatifi, bu belirsizliklerle “nesnel olarak çelişkili sınıf konumları” kavramı aracılığıyla başa çıkmak ve yöneticiler gibi grupları kapitalistler veya işçiler sınıfına dahil etmeye zorlamaktan kaçınmaktı. Ancak Wright’ın yaklaşımı bir karmaşıklık yarattı. Yaklaşımını hem işyerinde kapitalistler ve işçiler arasında sıkışıp kalan yöneticiler gibi gruplara hem de geleneksel küçük burjuvazi ile işçiler veya kapitalistler arasında yer aldığını tespit ettiği yarı özerk ücretliler ve küçük işletme sahipleri gibi diğer gruplara uygulamaya çalıştı.
Bu durum, doğası gereği iki ana sınıf arasında geçiş yapma olanağına sahip olan küçük burjuvazinin konumunu gereksiz yere karmaşıklaştırmaktadır. Yeni orta sınıf, farklı bir yaklaşım gerektiren kendine özgü bir oluşum türüdür.
Wright, daha sonraki çalışmalarında kendi katkılarının bazı unsurlarını reddedecekti. Daha sonraki çalışmalarında, sınıf konumlarını belirlerken özerklik gibi kriterlere aşırı önem verdiğini ve bunun da sömürüyü göz ardı ettiğini öne sürdü.
Ancak, 1980’lerin ortalarından itibaren Wright, Marks’ın sömürüye ilişkin kendi yaklaşımından ziyade John Roemer gibi analitik Marksist düşünürlerden giderek daha fazla yararlanmaya başladı. Roemer, Marks’ın Kapital’de geliştirdiği değer teorisine şüpheyle yaklaşıyor ve sömürüyü bireylerin sahip olduğu farklı varlıklar meselesi olarak yeniden ele alıyordu. Wright’ın yeni sınıf modelinde, bu varlıklar kapitalist mülkiyetin yanı sıra “örgütsel varlıklar” veya “beceriler” de olabilirdi. Sonuç olarak, sınıf yapısı parçalanarak sayısız farklı sınıf konumu ortaya çıktı.
Carchedi’nin alternatifi
Carchedi, Marks’ın Kapital’inden yararlanarak bu çıkmazdan bir çıkış yolu önerdi. Modern işletmelerdeki yöneticiler gibi gruplar, kapitalist üretim içinde birbirine zıt iki işlevi yerine getirmek zorundadır. Bunlar sadece farklı teknik işlevler değil; rakip sınıfların zorunluluklarını yansıtan toplumsal işlevlerdir.
Bir yandan yöneticiler, her türden toplumda büyük ve karmaşık herhangi bir işyerinde gerekli olan emek sürecini koordine etmek de dahil olmak üzere “kolektif işçi”nin kimi işlevlerini yerine getirirler. Öte yandan, işyerinin sınıflara bölünmüş bir toplumda yer alması nedeniyle gerekli olan kontrol ve gözetim rolleri anlamında “küresel sermaye işlevlerini” de icra ederler. Carchedi’nin yazdığı gibi onlar, kolektif işçiye özgü faaliyetlerin yanı sıra “eskiden bireysel bir kapitalistin işlevi olan şeyi kolektif olarak yerine getiren, hiyerarşik olarak örgütlenmiş bir bütünlük” oluşturan özel bir ücretli çalışanlar grubudur.
Carchedi’nin çalışmaları, Harry Braverman’ın 1970’lerin başında öncülük ettiği emek süreci analizi ile gelişmiş bir Marksist sınıf teorisi arasında eksik olan bir bağlantıyı sağladı.
Bu çelişkili işlevler, farklı somut işlerde farklı şekillerde bir araya gelerek, yeni orta sınıfın bazı kesimlerinin mücadele eden işçilerin yanında mı, yoksa kapitalist işverenlerinin yanında mı yer alacağını etkiler. Bu işlevlerin bileşimi statik değildir; teknolojik değişim, yönetim kadrolarındaki tasfiyeler ve yeniden yapılanmalarla birlikte değişir.
Dikkatli dinleyen Marksistler, Başta Bob Carter olmak üzere, Carchedi’nin teorisi, hem yeni orta sınıfa dair teorik açıklamalar hem de işyerlerine ilişkin ampirik çalışmalar için temel oluşturacaktı. Bu teori, Harry Braverman’ın 1970’lerin başında öncülük ettiği emek süreci analiziyle incelikli bir Marksist sınıf teorisi arasında eksik olan bir bağlantıyı sağlamıştır.
Sınıftan değere
Carchedi’nin sınıf üzerine yaptığı erken dönem çalışmaları, dışarıdan bakınca politik iktisat üzerine yaptığı daha sonraki çalışmalarından kopuk görünebilir. Ancak, aralarında açık bağlantılar vardır. Bu bağlantılar, 1989’da Wright ile yaptığı ve The Debate on Classes (Sınıflar Üzerine Tartışma) adlı derlemede yer alan bir görüş alışverişinde belirginleşir.
Carchedi burada Wright’ın metodolojisinin iki unsurunu eleştirdi. Birincisi, Wright’ın analitik Marksizmin, kendine özgü bir Marksist yöntem olmadığı, ana akım sosyal bilim yöntemlerinin yeterli olacağı iddiasını benimsemesiydi. Bunun yerine Carchedi, diyalektik bir yaklaşımı vurguladı.
Bu, bireylerin iradesinden bağımsız olarak gelişen toplumsal yapıların yaşamsal rollerini kabul etmek anlamına geliyordu. Ancak bu yapılar statik olmayıp dinamizme ve değişime tabidir.
Yönteme olan bu ilgi devam edecekti. 2011 yılında yayımlanan Behind the Crisis (Krizin Ardında) adlı kitabının “The need for dialectics” (Diyalektik İhtiyacı) başlığıyla başlaması tesadüf değildir. Carchedi’nin başlıca yazılarının neredeyse tamamı, Marks’ın diyalektik bakış açısını vurgulayan bir yöntem tartışması içerir.
İkinci olarak, Carchedi, Marks’ın değer teorisinin merkeziliğini yeniden vurguladı. Burada, Alan Freeman ve Andrew Kliman ile birlikte, savunucularının Marks’ın Zamansal Tek Sistem Yorumu (Temporal Single System Interpretation) olarak adlandırdığı yaklaşımın öncülerinden biri olarak bir başka çığır açıcı katkı sunacaktı.
Roemer ve Wright gibi analitik Marksistler, Marks’ın değer teorisinin kusurlu olduğunu iddia ettiklerinde, aslında teorinin değiştirilmiş bir versiyonunu inceliyorlardı.
Carchedi’ye göre, onların yaklaşımı, Piero Sraffa gibi isimlerin öncülük ettiği ve Marks’ın selefi David Ricardo’nun emek değer teorisine yaklaşımının unsurlarını yeniden canlandıran bir yaklaşımdan büyük ölçüde etkilenmiştir.
Carchedi’nin başlıca yazılarının neredeyse tamamı, Marks’ın diyalektik bakış açısını vurgulayan bir yöntem tartışması içerir.
Bu “neo-Ricardoculuk”, üretimi toplumsal ve tarihsel bir süreç olarak değil, öncelikle teknik bir süreç olarak ele aldı; bu süreçte bir dizi meta, başka bir dizi metanın doğmasına yol açar. Emek sömürüsü, yeni değer yaratmada kendine özgü herhangi bir rol oynamayı bırakır. Ekonomiyi bu şekilde kavrayan neo-Ricardocular, ekonomiyi bir dizi eşzamanlı denklem aracılığıyla modelleyebiliyorlardı.
Carchedi’nin de belirttiği gibi, bu yaklaşımın en önemli zayıflıklarından biri zaman kavramını ihmal etmesiydi. Neo-Ricardocular, gerçekçi olmayan bir şekilde, belirli bir üretim döngüsünün çıktılarının fiyatlarının, o döngüye giren eşdeğer girdilerin fiyatlarıyla aynı olduğunu varsaydılar. Carchedi, Marks’ı takip ederek kapitalizmi statik bir denge içindeki bir sistem olarak görmeye karşı çıkarak, zaman kavramını denkleme yeniden dahil etmekte ısrar etti.
Bu yaklaşımın avantajlarından biri, Carchedi’nin Marksistlerin “dönüşüm problemi” olarak adlandırdığı sorunu çözmesine yardımcı olmasıydı. Marks’ın Kapital’i, malların değerinin, üretimlerinin tipik olarak gerektirdiği emek süresini yansıttığını öne sürer. Bu, hem onları üreten işçilerin “canlı emeğini” hem de işçilerin geçmişte üretim sürecinin tükettiği maddi araçları yaratmak için harcadıkları “ölü emeği” içerir.
Bu durum, kâr oranı ve yatırım arasındaki oran açısından önemli sonuçlar doğurdu. Marks’a göre, canlı emek, yeni değer yaratma konusunda kendine özgü bir role sahipti. Emek, yeniden üretme maliyetinin (ücretin) üzerinde bir kazanç ortaya çıkarabildiği için, bu durum kârların ortaya çıkmasına yol açar.
Ancak, canlı ve cansız emeğin oranı ekonominin farklı dalları arasında değiştiği için, Marks’ın yaklaşımı her birinde farklı bir kâr oranı anlamına geliyordu. Yine de Marks’ın zamanında bile, iktisatçılar kâr oranlarının zaman içinde yakınsadığını gözlemlemişlerdi. Marks, değerleri “üretim fiyatlarına” dönüştürerek teoriyi gerçeklikle uzlaştırdı.
Sermaye, kâr oranlarının yüksek olduğu ekonomi dallarına doğru göç eder ve toplumsal talep ve arz değiştikçe fiyat seviyesini bozar. Bu süreç nihai sonucuna ulaşabilseydi, kapitalistler arasında değer yeniden dağıtılır ve her biri yatırımından aynı ortalama kâr oranını alırdı. Aslında, Carchedi’nin gösterdiği gibi, bu sadece bir eğilimdir ve yeni bozulmalar, sistem dengeye ulaşmadan çok önce potansiyel dengeyi alt üst eder.
1896’da Eugen von Böhm-Bawerk ile başlayan ve ardından Ladislau von Bortkiewicz, Paul Sweezy ve Ian Steedman’ın da izlediği birçok eleştirmen, Marks’ı, değerlerin üretim fiyatlarına dönüşümünün yalnızca üretim çıktılarını etkileme biçimini ele almakla ve girdilerin değerini dönüştürmemekle suçlamıştır. Neo-Ricardocular gibi zamansız (atemporal) denge modeliyle çalışanlar için bu ek dönüşüm, üretim fiyatları sistemini değer teorisinden tamamen koparmalarına olanak sağlamıştır.
Carchedi, böyle bir kopuşun gerekli olmadığını savundu. Kapitalistler yeni bir üretim döngüsü için girdiler elde ettiklerinde, peşin olarak yatırdıkları değer, önceki döngüden çıktıkları sıradaki üretim fiyatından başka bir şey değildir. Carchedi buna “toplumsal değer” adını verdi. Üretim fiyatlarının, yalnızca “değerler tarafından belirlenmekle kalmayıp, aynı zamanda onların somut varoluş biçimi” olduğunu öne sürdü.
Düşen kâr oranları
Büyük Marksist politik iktisadın ayırt edici özelliği, değer teorisinin genellikle oldukça soyut kalan tartışmalarını, dinamik, değişen ve krizlere eğilimli bir sistemin ampirik kavrayışıyla sentezlemektir. Bu durum, Carchedi’nin en iyi eseri olarak gördüğüm Frontiers of Political Economy (Politik İktisadın Ufukları) içerisinde açıkça sergilenmiştir. Carchedi burada Marks’ın Kapital’deki yaklaşımını çağdaş kapitalizme uygulamaya çalışırken onu açıklığa kavuşturmuş ve geliştirmiştir.
Ortaya çıkan sonuç göz kamaştırıcıdır. Carchedi’nin kitabı, öncelikle ulusal alanda, ardından da örneğin ücret seviyelerinin keskin bir şekilde farklılık gösterdiği küresel ölçekte, kapitalistler arası rekabetin eşitsiz ve karmaşık süreçleri bağlamında fiyat oluşumunun inceliklerini ele alır. Yukarıda tartışılan dönüşüm problemine ek olarak, hangi emek biçimlerinin değer ürettiği ve üretmediği ve işçiler arasındaki farklı beceri seviyelerinin nasıl hesaba katılacağı gibi bir dizi tartışmalı konuyu da incelemiştir.
Kitabın merkezinde yer alan “Büyüme, krizler, enflasyon ve çöküşler” başlıklı bölüm, onun çalışmalarında öne çıkacak temaları geliştirir. Burada Marks’ın “kâr oranının düşme eğilimi” (TRPF) kavramına odaklandı.
Carchedi, kâr oranındaki düşüş eğiliminin kriz teorisinin merkezinde kalması gerektiğini savundu.
Kapitalistler, sistemin oluşturduğu kâr havuzundan paylarını almak için, ölü emek biçimindeki sürekli olarak daha büyük bir sermaye kütlesini peşin olarak yatırmak zorundadırlar. Ancak yalnızca canlı emek yeni değer yarattığı için, istihdam edilen işgücünün ölçeği ve sömürülme derecesi nihayetinde bu havuzun büyüklüğünü sınırlar. Kapitalizm, otomasyon ve sermayenin genişlemesi yoluyla daha fazla ölü emeği harekete geçirmede ne kadar dinamik olursa, bu durum yatırıma kıyasla gelecekteki kârları o kadar çok boğma eğilimi gösterir ve krizlere zemin hazırlamaya yardımcı olur.
TRPF, Marksistler arasında önemli bir tartışma kaynağı olmuştur. Kimileri için değer teorisinden gereksiz bir sapmadır. Kimileri için ise, o kadar çok karşıt eğilimle doludur ki, kimse genel bir kalıbı kavrayamaz. Kimileri içinse ampirik kanıtlar onu yanlışlamıştır.
Carchedi, TRPF’nin kriz teorisinin merkezinde kalması gerektiğini savundu. Ona göre bu, kapitalizmin çelişkilerinin nihai ifadesiydi. Çünkü Marks’ın da öne sürdüğü gibi, kapitalizmi ileriye iten süreçler (sömürü, rekabet, birikim) TRPF aracılığıyla gelecekteki birikimi baltalamaya başlayabilirdi.
Carchedi, kendi analizinde 1980’lerden itibaren sömürünün yoğunlaşması gibi çeşitli karşıt eğilimleri kabul etmiş, ancak uzun vadede TRPF’nin bunlara baskın çıktığını savunmuştur. Finansal genişlemenin kapitalizme yeni bir dinamizm kazandırdığı da düşünülebilir. Oysa Carchedi’ye göre bu, üretken sektörlerdeki TRPF’nin sermayenin finans alanına kaymasını teşvik ederek spekülatif balonları ve nihayetinde finansal krizleri beslemesini yansıtıyordu. Bu anlatıma göre, 2007-2009 çöküşü salt finansal bir olgu değil, nihayetinde üretken ekonomiye, yani işçilerin sömürüldüğü ve potansiyel güçlerinin yoğunlaştığı alana dayanan bir krizdi.
Carchedi’nin mirası
Carchedi’nin katkılarının yalnızca birkaç unsuruna değindim. Kariyeri boyunca Avrupa entegrasyonunun sınıfsal doğasından değer teorisi ile yapay zekâ arasındaki ilişkiye kadar birçok başka temayı da inceledi. İlgilenen okuyucunun, bu eserlerin zenginliğini ve çeşitliliğini anlamak için onları bizzat kendisi incelemesi çok daha iyi olacaktır. Bunu yapmak, onu harekete geçiren tutkuyu da ortaya koyacaktır.
Bu konuda son sözü, 2021’de Dünya Marksist Ekonomi Ödülü’nü alırken yaptığı kabul konuşmasında bizzat Carchedi’ye bırakalım. Radikal solcular için büyük umutların olduğu 1960’lar ve 70’leri günümüzle karşılaştırarak şöyle demişti:
“Büyük ölçekli bir ekonomik ve finansal kriz yeniden kapıyı çalıyor; doğal yaşam alanlarımızın tahribatı dizginsiz bir şekilde devam ediyor; dünyanın yoksulları ile akıl almaz derecede zenginleri arasındaki uçurum hiç bu kadar büyük olmamıştı; yeni bir dünya savaşının kara bulutları ufukta toplanıyor; sağcı ideolojiler yeniden canlanıyor ve hatta faşizm bile çirkin yüzünü tekrar gösteriyor. Bunlar, yeni nesillerin yüzleşmek zorunda kalacağı tehlikelerdir. Önlerindeki zorluklar muazzam olacak. Ancak sistemin çelişkili doğası öyledir ki, kapitalizm her kazandığında, anti-kapitalist güçler yeniden saflarını sıklaştırır ve yeni direniş biçimleriyle karşı saldırıya geçer. Umarım çalışmam onların bu mücadelesine bir nebze olsun katkı sağlar.”
Joseph Choonara
(Jacobin)